BOLON JATS MEYAJ: U K'A'ANA'ANIL LE JEJELÁAS K'AAYO'OB

miércoles, 24 de junio de 2015

BOLON U JATSIL MEYAJ:  U K’A’ANA’ANIL LE JEJELÁAS K’AAYO’OB ICHIL LE MAAYAJ T’AANO BIX JE’EL U MU’UK’A’ANTALE.

Le k’aayo’ob jats’uts u yu’uko le mejen paala yéetel le táankelemo belae’ ti’e’ interneto, radio, u cha’antik ti’ televisión jejeláas u paaxil; leten k’a’ana’an k’aj óoltik  le túumbeno ti’al  k’aayik ichil maaya t’aan je’el bix u yu’ubik u paaxil belae’.
Ti’le’ k’aayo’obo ku ya’aliko u tuukulo bix u yiliko yóok’ol kab, wa bix u ch’i’ibalo; beyxan ku k’ajnbeejta jejeláas  nu’ ukulo ti’al u yu’ubko jela’an paaxo yéetel beyo ku péeksik u wíinkilil.
Tu kuuchil xooke le mejen paalalo’ob ku kaanko k’aay  chaanbéeli, séeb, kaabal, wa mu’  k’a’an, beyo’  ku ki’imaktal u yóolo; beyxan ku k’aj beejtal jejeláas nu’ukulo paax yéetel xaan ku páajtal u ts’íibko túumben k’aayo je’el bix ku yu’ubko belae’.
Leten yéetel le k’aayo’obo ku kaanik le mejen paalalo’obo u k’aj óolto u miatsilo’ob u kaajal ti’al beyo’ u yaakunko, wa u kaansko u la’ ch’i’ibalo yéetel k’aay tumen junp’éel  nu ‘ukul kaanbal ku cha’ik u mu’uk’a’anta le meyajo.

NOVENO TRABAJO:  LA IMPORTANCIA DE LOS CANTOS EN LENGUA MAYA Y COMO SE  FORTALECE.

 Los cantos bonitos que ahora escuchan los niños y jóvenes en Internet, radio o televisión son variados; por eso es necesario conocer lo moderno para entonar las canciones  de maya en ese ritmo así como se escucha ahora.
En el canto manifiestan sus pensamientos de cómo ven el mundo o como son sus antepasados; también se utilizan instrumentos musicales  para escuchar diversos ritmos y mover el cuerpo al ritmo de la música.
En la escuela los niños aprenden canciones entonando: despacito, rápido, bajito o fuerte así se interesan; también utilizan instrumentos musicales  y pueden escribir nuevas canciones como lo escuchan ahora.
Por eso con el canto se le enseña a los niños que conozcan la cultura de su pueblo para que lo valoren o transmitan a otros a través del canto que es un recurso didáctico que permite fortalecer nuestro trabajo.

IN K’AABAE  X-FELIPA

COMENTARIO
   
Es muy  cierto  maestra, con el canto los  niños manifiesta  sus sentimientos y  a la vez  enriquece sus conocimientos  y  favorecen su  lenguaje  oral, ya que le facilita    integrarse en las actividades dentro  del  aula, es una buena estrategia ya que el canto motiva y divierten a  los  niños cantando  en  lengua  maya o  en español.

  MAESTRA  CARLOTA


IN  NU'UK T'AAN

Jach u  jajil  j-ka'ansaj le  k'aayo' ku  y'eesik  bix u yúubik  u  kimak  baale ku k'aanantik u  tuukul, bey  xaan ku  maalo'ob tal u  t'aan,  beyo  ku páajtal wa ku  luuk'lu suulakilo'ob  ti'al  u  páajtal u  meyjo'ob  ichil  u  najil  xook,  jach  maalo'ob  le  k'aayo  tumen ka  wiilik  bix u  kimaktal  u  yóolo'ob  ti'al u  meyjo'ob bey xaan  ti'al  u  k'aayo ich  maya'a  wa  ich  kastlan.  

  
in  k'aabae xcarlota.


TS’O’OK MEYAJ YÓOLAL U JEJELÁASIL K’AAYO.

Le k’aayo junp’éel  nu’ukul meyaj ichil tu najil xook tumen ti’óolal le mejen paalalo’ob ku k’aj óolko yóok’ol kab, wa bix u miatsilo’ob; beyxan  ku k’a’abejtal ti’al u  t’aan ma’alo’ob, u ki’imaktal u yóolo u kaanbalo ti’óolal le t’aano ku ts’aabal ichil jats’utso’ob yéetel ku k’aj bejtal ti’al u péeksik u xoxot’al u wíinkilil, beyo’ taan u kaanik tu’ux yaan.
Leken u kaan le k’aayo ichil maaya yéetel kastlan  t’aane ku ki’imaktal  u yóol leten ku yéeyik máakalmáak ustut’aan, chen ba’a’ale tu laakal k’a’ana’an kaansik tumene’ yaane’ u k’aayil u kaajal, wa túumben, beyo’ ma’ tuun u tu’ubse u miatsil yéetel yaan u yaakunsik leken u k’aaye’ ti’óolal ku ya’alik le ba’ax u yojel, wa bix ch’íijik.

CONCLUSION SOBRE LAS DIFERENTES CANCIONES.

El canto es un recurso didáctico en la escuela, porque a través de ella los niños, conocen el mundo o como es su cultura; también ayuda para que hablen, se interesen por aprender, pues las palabras que ponen dentro son bonitas y sirven para mover las diversas partes del cuerpo, así van aprendiendo en que partes se encuentran.
Al aprender en maya y español los motiva a entonar cantos, por eso eligen el que les gusta; solo que todos son importantes enseñarlos, porque hay cantos que son de su pueblo o son nuevos,  de manera que no olvidaran su cultura y lo va valorar al entonar cantos que van de acuerdo a lo que sabe o como creció.   


IN K’AABAE X-FELIPA




BOLOM JAATS XOOK. U K'AABELTI' K'AAYO'OB TU NAJIL XOOK. SONIA.

martes, 23 de junio de 2015

NOVENO  TEMA  :      EL CANTO  Y SU IMPORTANCIA EN LA ESCUELA.

En la escuela existen muchas maneras de hacer atractivas las actividades , el canto es una de ellas ya que despierta el interés y lo motiva para el trabajo que se vaya a realizar, en ocasiones el niño llega desganado y apagado en la escuela sin ganas de hacer nada por diferentes motivos que puedan existir a su alrededor  y no siente interés por el trabajo ese día, pero si el docente tiene preparado un buen canto educativo y con buen ritmo hace que el niño se motive y se sienta activo para las actividades  programadas, exísten muchos tipos de cantos educativos como son, para empezar bien el día, las letras, los números, los animales, los colores , entre otros.
Una manera de enseñarles su lengua materna o para reforzarla es el canto es una herramienta muy emotiva, podemos escucharla en la lengua materna primero y después en español y repetirla las veces que sean necesarias hasta ver que los alumnos ya lo aprendieron, el apoyo de los padres de familia también es importante ya que ellos podrían cantarles a los niños en cualquier  momento en casita y así el niño se familiarizará más rápido con los cantos que escuche.

Escrito por Sonia Medina Cuevas
.
BOLOM  JAATS  XOOK:  “ U K’AABELTI’  K’AAYO’OB  TI’ U  NAJIL  XOOK “

Ti’  u  najil xooké  ya’abch ba’a  je’el  u páajtal  u  beetalé ka’  ila’ak jats’uts  tumen  le mejen   páalao’obo,  je’el  bix  e k’aayó  tumen  ku yajsik  u oolé  mejen páalalo’obo ti’a  le meyaj  ken  u beeto’obo,  yaan  k’íiné le chan páalo mina’an  yóol  ken  k’úuchuk tu najil  xook  tumen jejelaas ba’alo’ob  ku yúuchul  tu baak’pach  u  kuxtal  yéetel  ku beetik  ma’  tak u meyaj  le k’íino, ba’ale le aj-ja’ansajó wa  yaan  jump’éel  jats’uts  k’aayti’e  je’el  u beetike ka’  ajko’ob e mejen  páalalo’obo yéetel  ka’  u  yokskubao’ob  ichil  le meyajó.  Yaan  jejelaas  k’aayo’ob  je’el  bix:  u ti’al  u  kaaja máalo’ob  le k’íinó, le wobo’obo, u  un´kulil  u ti’al  a  xook, le mejen  ba’alche’o’obo, le bono’obo, yéetel  ula’o’ob.
Je’el  u páajtal  a ka’ansik  u yaax t’aan le mejen páalalo’obo yéetel  k’aayo’ob  tumen  jach  máalo’ob  yéetel  jats’uts, tanilé  je’el  u  páajtal  a kaansikti’  le mejen páao’obo  ka’  u yu’bo’ob  ichil  u yaax  t’aan  ku tsookolé  ichil kastlan t’aan  yéetel  ka’  u yu’ube ya’abach  u tenel  taak  ken a  wiilé  o’ok  u kanko’ob  le mejen páalalo’obo,  beyxan  je’el  u páajtal  a k’aatik  ti’e na’  tsíilo’obo  ka’  k’aaynak  yéetel  le mejen  p’aalalo’obo  ti’u  najilo’ob  beyó  seba’an  ken  u kano’ob.


IN K’AABA’E .  SONIA M. MEDINA CUEVAS.



NUUK T’AAN YÓOLAL U MEYAJ AJ-KA’ANSAJ:  SONIA.

Beyo’ aj ka’ansaj le k’aayo ti’ tu najil xooke k’a’abet, tumen le mejen paalalo’ob ku kaanbalo séeb, ku ki’imaktal u yóolo leken u yu’ubo jats’uts le ba’ax taan u ts’aayk u na’ate le k’aayo; beyxan  ku ts’aayk u k’aj óolte le ba’ax úuchan yéetel u miatsil, wa bix belae’.
Ti’e’ xooko u  nu’ukul meyaj ku ts’o’okole beyo’ ma’ tuun tu’ubsal tu laakal le úuchben k’aayo.
Je’el bix ka wa’alik le nats’ilo’obo beyxan ku kaanko le k’aayo tumen yaan ma’axe ustu  t’aan u kaanik   ti’al u ka’ansik jejeláas k’aayo ti’ u yaal.  

 CONTESTACIÓN DEL TRABAJO DE LA MAESTRA:  SONIA.

Así es maestra el canto  en la escuela  es necesario, porque los niños aprenden rápido, se interesan cuando escuchan bonito lo que da a entender la canción; también da a conocer lo que sucedió en su cultura o como es ahora.
 En la educación se utiliza como un recurso didáctico además así no se olvidaran todas las antiguas canciones.
Así como dice las madres de familia también aprenden canciones, porque hay a quien le gusta aprender diversos cantos para enseñárselo a sus hijos.


IN K’AABAE X-FELIPA

CONCLUSION:

Efectivamente los cantos en el salón de clases es una herramienta muy eficaz y permite a los niños adueñarse de la lengua maya si es nuestra prioridad, los cantos en maya nos ayudan a conservar nuestra cultura y mantenerlo siempre vivo con ayuda de los padres de familia en casa y con distintas actividades en la comunidad.
 TS'OOK T'AAN.
Jach jaaj tulaka le ba'ax ku ya'ala'a yo'olaj le k'aayó, túmen je'el u paajtal a meyajtik yéetel le mejen páalalo'obo beyó je'el u chinpoolko'ob le maaya t'aano , le k'aayo'ob ichil maaya t'aan ku yantiko'ob ma' u tuu'ubu miatsil beyó je'el u paajtal beetik jejelaas ba'alo'ob tu najil le mejen páalalo'obo yéetel ichil le chan kaajó.


















  
23-JUNIO-2015 BIX  U  CHINPOLTIK LE  TANKELEN PAALAL MAYA T'AAN.

BOLON P'EEL MEYAJ

LE XIIPAL TU  TASAJ  U  K'AAYIL  U'UCHBEN  MAYA  T'AANO  JACH JAT'SUT'S  U  K'AAYIK , TUMEN  BELÁ  TE K'IINOOB  YANKOONA  YAN TANKELEN T'SIIL  PAALALOOBE  KU  SULAK'TALOOB  U  T'AAN  MAYA, BEY  XAN  LE  J-DANIEL PAT T U  K'AAYE TIAL  MEJEN  PAALAL LE  JELA   JELU  PAJTA  U  MEYAJ  TONEEX   TIAK K'AAY  ICHIL  U  NAJIL  XOOK YEETEL  MEJEN  PAALALOOB.
JACH  MALO'  BAX  KU  MENTIK  LE XIIPA KU  YALATI  PATBOY  TUMEN  KU BISIIK LE U K'AAYIL  MAYA TÁAN TI  TU LAKA  TANXE  KAJTALILOOB.
TANK'  ILIK  LE  MAYA  T'ANO  YA'AB  BIX  JEJELAS  JELU  PAJTA  JOSKE'EX  YOKABILÉ  YOLA  MA  U  SATAL.

U  T'SIIB  X-CANDELARIA.

COMO  LOS  MUCHACHOS  VAN  RESCATANDO  LA LENGUA MAYA.

EL  MUCHACHO QUE  LLEGO A CANTAR EN LENGUA MAYA, LO  CANTO MUY  BONITO, EN ESTOS TIEMPOS  ACTUALES GENERALMENTE A LOS  MUCHACHO  LES DA  PENA HABLAR  EN  MAYA, AL  IGUAL  QUE  EL  OTRO DANIEL LAS CANCIONES  QUE  EL  CANTA NOS  PUEDE  SERVIR PARA  ENRIQUECER  NUESTRO  TRABAJO  CON LOS  NIÑOS  EN  EL  CENTRO  EDUCATIVO.
EL  MUCHACHO QUE  DICE  LLAMARSE PATBOY LLEVA  SU  MUSICA  A OTRAS  PARTES Y  QUE  BUENO QUE  ATRAVES  DE LA  MUSICA ESTA  FORTALECIENDO  NUESTRA LENGUA  INDIGENA DE ESTA  MANERA  NOS  DA  A CONOCER  QUE  EXISTE  VARIAS FORMAS COMO  DEBEMOS  FORTALECER  NUESTRA  LENGUA QUE SE ESTA  PERDIENDO.

ESCRITO POR  CANDELARIA.

COMENTARIO:

El canto es una manera muy sencilla e interesante de hacer que los niños en la escuela se interesen por el trabajo además trabajarlo en la lengua materna aunque es un poquito dificil debemos hacerlo a diario y los niños se van acostumbrando a esto, podemos pedirle ayuda a las madres de familia para que al momento de bañarlos, dormirlos o jugar con ellos les canten primero en lengua maya y despues en español esto permitira que el niño vaya familiarizando mas con la lengua maya.

AJ KA'ANSAJ. SONIA.

NUUK T'AAN TI' U MEYAJ AJ KA'ANSAJ CANDELARIA

Yéetel  le k'aayó je'el  u páajtal u beeta'ak ka'  e mejen páalalo'obo u ts'aayko'ob u yool ti'e meyaj ken uchuk ti'e k'íinó, beyxan wa ku meyajtal ichil u t'aan maayaé k'aas talan ba'le wa ka'ak beet sansamale le mejen páalalo'obo je'el u bin u suuktalo'ob u yu'ko'ob yéetel u kanko'ob le k'aayo'obo, beyxan k'aabet k'aatik u  yantajil u na' tsiilo'ob ichil yotocho'ob, ken u yisinso'ob, ken u wenso'ob wa ken báaxanako'ob yéetel le mejen pálalo'obo ku bin u t'aanko'ob ichil u t'aan maaya ku ts'okolé ku ya'liktik ichi kastlan t'aan beyo le mejen páalalo ku bin u suukta u yu'ubik.

AJ KA'ANSAJ. SONIA MEDINA CUEVAS.


EL CANTO  ES PARTE FUNDAMENTAL EN EL  TRABAJO  DE  EDUCACION INICIAL ATRAVES DE ESTE SE  ESTIMULA LOS  APRENDISAJES DE LOS  NIÑOS,POR ELLO CANTARLE  A LOS  NIÑOS  EN LA LENGUA  INDIGENA FAVORECEMOS FACTORES  FUNDAMENTALES EN  EL  ASPECTO ENSEÑANÑANZA-APRENDISAJE COMO SON  LA IDENTIDAD DE LOS ALUMNOS PARA  SENTIRSE  COMO  PARTE  DE  UNA  SOCIEDAD, FORTALECIMIENTO  DEL  LENGUAJE,FAVORECER LOS  MOVIMIENTOS CORPORALES ,CONOCIMIENTO DE NUMEROS Y  COLORES  ETC.


LE K'AAYO  JACH  K'AABEET ICHIL  U  KUCHIL MEYAJ' TI  EDUCACION INICIAL, WA KA KANSKE'EX K'AAYO' OB  MAYA  T'AAN  TAN JOSKEEX YO  CABIL LE  BAAX K'ABEET  U  KANKOOB  LE  MEJEN PAALALOOB KA  U  K'AA O'OT KUBAOOB  U  CHIBALILOOB  MAYAOOB, YEETEL  LE  K'AAYOOBO TAN  XAN K'A'ANTIK  LE  MEJEN PAALOLOOB  U  K'AA O'OTKOOB  YACACH BONO'OB YEETEL XOOK.

TRABAJO  CONCLUIDO DE  CANDELARIA  UICAB.

lunes, 22 de junio de 2015

KA MEYAJ: KUXTAL MÚUCH KAAJ YÉETEL MEJEN KAAJ.

Tene’  in k’aabae  x-Elia .
Ma’alo’ob  okan’an k’iin in we’et  ka’ansajile’ex.
Ti’ junp’éel kaaj, ti’al u beytal u kuxtal le máako’obo, u tsikbal wáa ti’al u beetik je’el ba’axake yaan u t’aan, u ti’al túun lela’ ku k’abetchajal u jejeláasilo’ob t’aan.
Tene’ in wu’uyma u tsikbalil u tóoka’al mejen paalal u ti’al ma’ u seen ba’ateilo’ob. Lela ku beeta’al yéetel le mejen paalalo’ob  láak’tsilo’ob  seen ku ba’ateilo’ob, ku jats’kubao’ob,  wa ma´ u yabilmubaobi. Ku  yoksa’alo’ob  ich  junp’éel  chan so’oy,   ts’o’okole  ku ma’achale  xa’ano, ku t’aabal  ti’al u bak’paachtaal bolonpáak le so’oyo, le máak  tóokik le paalalo’obo  ku bin u payalchitik ka’ u yakunsubao’ob. U ma’alo’obil le  meyja ken u yilo’ob  táan  u tóokalo’obe  ku sajaktalo’ob, bey  túuno  yaan u kaxkubao’ob  ti’al u méek’kubao’ob. Le  meyja ku ye’esik  ti’ mejen paalal jach k’ana’an u yabilkubao’ob.
U lak’ ba’ax kin waliktexe k’aabet  ka’ansik k- mejen waalo’ob yéetel le mejen xoknaalo’obo u táano’ob, xooko’ob yéetel u ts’íibto’ob u jejeláasilo’ob le k-t’aano’ tumen beyo’ le maaya t’aano’ ma’ táan u jáan sa’atal wey yóok’ol kaabe’.

Mi nombre es Elia
Buenas tardes compañeros maestros.
En un pueblo para que las personas puedan sobrevivir y comunicarse y para que realice cualquier actividad para ello es necesario las prácticas de lenguaje.
Una de las prácticas que tengo escuchado es la de donde se queman los niños para que no se peleen. Esto se hace con los hermanos que se pelean mucho, se golpean, no se quieren. Los meten en un gallinero, después agarran el huano seco, se prende la punta y se va sacudiendo en todo el alrededor del gallinero  nueve veces, la persona que lo esta quemando va pidiendo que se quieran, que dejen de pelearse. Lo bueno de este trabajo es que cuando vean los niños que los están quemando les da miedo, por eso se buscan y se abrazan. Este trabajo les muestra a los niños que es importante que estén unidos y que se quieran.
Otra cosa que les digo que es importante enseñar a nuestros hijos y a nuestros alumnos que aprendan a hablar,  leer y escribir las prácticas de lenguaje, para que así nuestra lengua maya no se pierda fácilmente sobre la faz de la tierra.


U  NUK  T'AAN  X- CANDELARIA.

JACH  TU   JAJIL  LE  BAX  KA  WALIK  TI A  T'S''KBALA X- ELIA
 YEETEL T'AAN , T'SIIKBAL JELU  PAJTA  U YANTAL MALOOB  KUXTALILOBE
WA   K'UCHAAN T'OOLAL  U'UYKEEX  T'AAN  YÉETEL  T'SOOLKEEX T'AANE
KU  SEBANTÁ T'SAKE'EX  OJETBI  BAX K'AATEEX.
LETENE K'AABET  KANSKEEX  TI  E  MEJEN PAALALOBO KA  U  KANOOB  U KUXTALOOB  MA U  LOXKUBAOOB.
ICHIL K'CHIBALILOOB  MAYAOOB  YACAH  BIX  JEJELAS  BIX  U  YESKOOB U CHINPOLTIK  E  MEJEN PAALALOOB  NUKUCH  YUMOOB, LE  BIX  WALIK  YEETEL E SO'OOY X-CASOOB.
LE  TIN  KAJAL SANTA CRUZ EX-HDA KU  MENTÁ'A  YEETEL XUXAK KU  TOCAA LE SHAAN  YOK'OOL  LE MEJEN  PAALOLOOBO..

LO QUE  ESTA  COMENTANDO  MAESTRA ELIA ES  CIERTO ATRAVES  DEL  DIALOGO SE  PUEDEN  RESOLVER  LOS  PROBLEMAS,ES POR  ESO QUE  DEBEMOS  ENSEÑAR A LOS  NIÑOS A  TENER  MUCHO  DIALOGO CON  SUS  COMPAÑEROS Y NO RESUELVAN  SUS DIFERENCIAS  CON  PLEITOS,
NUESTROS  ANTEPASADOS LOS  MAYAS PRACTICABAN DIFERENTES  FORMAS COMO  INCULCABAN  RESPETO A SUS  HIJOS, COMO  LO QUE  ESTA COMENTANDO SOBRE EL  GALLINERO, EN  MI  PUEBLO  TODAVIA  ALGUNAS FAMILIAS  UTILIZAN EL CANASTO GRANDE HECHO  CON  BEJUKO, EN DONDE  ENCIERRAN  ALOS  NIÑOS  QUE  HACEN  MUCHOI  BERRINCHE  Y  QUEMAN  HUANO  ENCIMA PARA  QUE  SE ASUSTEN Y  NO  SIGAN  CON SUS REBELDIAS..

LE  CONTESTA CANDELARIA.

viernes, 19 de junio de 2015

19 DE  JUNIO 2015.  WAK'P'EEL  MEYAJ'
                                                                                  
K'ABET KANSIK BALDZAMOOB ICHIL  U  KUCHIL XOOK


EL TEATRO EN LAS ESCUELAS .  

DESDE LA  ÉPOCA DE  NUESTROS  ANTEPASADOS,  LOS  MAYAS,HACIAN  CEREMONIAS  Y  SACRIFICIOS  HUMANOS EN  AGRADECIMIENTO  A SUS  DIOCES, POR  SUS COSECHAS, POR  EL  DIA  Y LA NOCHE, POR  LAS  LLUVIAS ETC.
COMO  ELLOS NO SABIAN  LEER NI  ESCRIBIR,ESTOS  ACONTECIMIENTOS  LO  REPRESENTABAN  ATRAVÉS DE DIBUJOS.
CON LA  LLEGADA  DE LOS  ESPAÑOLES EN TIERRAS MAYAS Y  CON  LA ENSEÑANZA DE LA RELIGION CATOLICA .A LOS  MAYAS LES  EMPEZARON A ENSEÑAR NO SOLO LA  LENGUA  ESPAÑOLA  SINO COSTUMBRES  Y TRADICIONES  DEL  MISMO.
EN  NUESTRA  EPOCA  ACTUAL, UTILIZAR  EL  TEATRO EN  NUESTRO  QUEHACER  DOCENTE NOS  PERMITE FORTALECER EN  LOS  NIÑOS, LA  CREATIVIDAD, EL  DIALOGO, LA  EXPRESION DE  SUS PROPIAS  IDEAS Y VIVENCIAS.
ATRAVES  DEL  TEATRO PODEMOS  FORTALECER  CON LOS  NIÑOS  TODAS LAS COSTUMBRES  Y TRADICIONES  INDIGENAS  QUE  HOY  EN DIA SE  ESTAN  PERDIENDO,LOS  NIÑOS  DEBEN  CONOCER  Y PRACTICAR  SU  PROPIA  CULTURA Y  MAS  ADELANTE PODERLOS   TRANSMITIR  ASU  SIGUENTES  GENERACIONES.

COMENTARIO REALIZADO  POR CANDELARIA  UICAB.


BIX U  MEYJI BALDZAMO'OB ICHI U  KUCHIL XOOK.

UCH'BEN  K'CHIBALILOOB MAYAOB  KU  KINSKOOB X-CHUPALAL KOLELOOB TIAL U
K'IINBESCOOB  U KIMAK OLA  LILOOB  U  KUXTALOOB  TIOLE  K'IIN, CHAAK' YEETEL
U JOCHCOOB  U  MEYJOOB.
BEY  MÁ  YO'LOOB  TSIB WO'JOOB  MIX  XOOK  LE  BAX  KU  MENT'KOOBE  KU  BONBON  T’SIITKU YOCHELOOB  BIX  U  MEYJOOB  TI  PAK'.
LE  KA K'UUCHOOB LE  NUKUCH  SAAK'  MAKOOB  TU  LUMIL  MAYAOBE, TU  KANSOOB JEJELAS  KUXTALILOOB, XOOK'  YEETEL T'SIIB.
LETENE  YEETEL BALDZAMOOBE  K'AABET KANSIIK'  YEETEL ÉSIK´TI  E MEJEN PAALALOOB  U MIATSILI  U  BAK'PACHIL  U  KUXTALILOOB  YOLA  U JEPALU NATOOB, U MALO TUKULOOB, U T'SIK'BALOOB  YEETEL  U YEET CHIBALILOOB, WAKA  K'MENTEEX  U  BALDZAMI  U  KUXTAL UUCHBEN  K'CHIBALILOB MAYA  ICHI  U  KUCHIL XOOK  YAN  KA JOSKEEX  YO'KABIL U  MIATSILI LE  UUCHBEN  KUXTALILOOB  YEETEL  LE  MEJEN  PALALOOBO  LE  TIOBE  YAN XAN BAXKEN YEESTIOOB  U CHIBALILOOB  YOLA  MÁ  U  SATAL  U  MIATSILI  MAYAOOB

U  T'SIIKBAL X -CANDELARIA  UICAB.

Nuuk'táan x-victoria ti' x-candelaria.
Úuche jejeláas bix  u  betaaj  le balts'a'an tumen le máako'obo tuux ku betku  chéej  le máako'obo yaane de k'aibi tuux ku  p'áasta'a máko'ob yaan baax  ku  betkoo' ti'  u  laa' máako'ob.

Años atras el teatro lo realizaban las personas para entrener a la gente, en ocasiones por medio de cantos donde se burlan a otras personas que actual de manera positiva con otros.

CONCLUSION.

LOS ANTIGUOS  MAYAS HACIAN TEATRO TODO TIEMPO EN SUS CEREMONIAS, EN SUS  FORMA  DE CONCEBIR  LA  NATURALEZA, EN SUS  FORMAS DE COMO  CRECEN  A SUS  HIJOS,  EN TODO LO QUE  ELLOS  REALIZABAN NUNCA  IMAGINARON  QUE TENIAN  GRAN  VALOR Y  MENOS  SABIAN  COMO ES QUE SUS  PRACTICAS SOCIO-CULTURALES HOY EN DIA  REPRESENTA  PARA  NOSOTROS  UN  GRAN VALOR PATRIMONIAL.


LEK  CHI'IBALILOOB MAYAOBO KU MENT'KOOB YACAH  BALDZAMOOB LE  BIX  U  BET'COOB  U  K´INBESKOOB  NUKUCH  YUMAOOB , BIX  U  CHIÍSKU PAALALOOB, BIX CHIPOLTIKOOB  U NUUKTAKILOOB.

TI  TU LAKLE  BAX KU  MENT'KOOBO  MA TU TUKLOBE  WA  BELAE  JACH JAT'SU'UTS  YILAA  TEN NUKUCH  SAC MAKOOB  YETE  TONEEX K'ETCHIBALILOOB.

IN  K'ABAE X- CANDELARIA  UICAB.







JAATS' U'UK' MEYAJ:K'AYO'OB DZITBALCHE

jueves, 18 de junio de 2015

LECCIÓN SIETE: Para que nos sirve  y cómo utilizar el libro de los cantares de Dzitbalche para nuestra labor docente.
Este libro titulado ” relatos de mi tierra” y “ cantares de Dzitbalché  “es muy valioso e importante porque tiene historias de nuestra raíces  y de nuestros antepasados  así como canciones que no conocíamos que al leerlos nos hace imaginar cómo fueron lo que cuentan, nos transmite una cultura que hoy en día se ha ido perdiendo por nosotros mismos , pero que si nos damos cuenta la lectura es un hábito  que debemos fomentar  en nosotros mismos, y por que nuestros parientes no nos cuentan las historias en maya o nos critican como lo hablamos, entonces este libro es un tesoro que nos da la oportunidad de aprender y hacer aprender  lo que contiene.
En la actualidad la lengua maya se hace presente en las escuelas y en la  reforma educativa,  por tal motivo este libro nos va a ser de gran apoyo para guiar a los educandos a  leer, escribir traducir  y comprender  textos en lengua  español - maya y  viceversa  y por qué no también hablarlo, por esta razón se hace necesario trabajar con padres de familia y gente de la comunidad donde laboramos para que conozcan nuestras raíces ya que en  esta comunidad hay gente de diferentes culturas y diferentes estados
X-Elmy Aracely  Naal  Canul
JAATS’  XOOK  U’UK: BA’AXTEN  KU  KA’ABET CHAK  YEETE BIX KO'ON MEYAJTI  ÁANALTE´ KA’AYO’OB MASEWAL TI’  MEYA J KAANSAJ XOOK.
Té áanalte´ u ka’aba’  “tsíikbal tì  in lu’umil” yéete “ka’ayo’ob  dzitbalché”  jach k’anan yèete  bilal tumen  yaan  k’ajla  tì   et chunbesaj  yeete  et  ch’iibalilo’ob,  bey xan wòojo’ò k’ayo’ob ma´ k’ao’olmano’ob ka’achi ken xook o’ob bejláe ku betik tuukol bey xan ku mánt òole bix ùuchanilo’ob bey xane ku bisko’on ka ila’ak  k-miatsil tè kìino’ob ts’oku sàata tumen to’on beetik le betike jach bilal xook to'on  bey xan yán  et la’akilo’obe má tu tsikbaltik to'on k'ajlay  mayaa wà ku p’astiko’ob tumen masewalo’on, le betik tu’une le àanaltea junp’è ba’a k’aabet kalantik tumen ku ts’ayik saasil  to’on ka,  pajchak   kanbal yeete u betik kan ba’ax ku ta’asik.

Té  kíino’oba le t’aan mayaa ku ye’eskuba ichí u najil xook tumen ti e túunben àanalte xooka ku k’aatik ká ka’anak tumen le palalo’obo le betik tu’une le áanalte  “k’ayo’ob Dzilbalché” jach k’anan to’on tumen yàan  u ya’antko’on tsìaa bisik le kanbalo’o ka u kan u xooko’ob , tsìitko’ob , na’ato’ob  yèete tukulnako’ob  yo’ola  xoxot’tsiibo’ob  beta’an kastlat’áan tak mayaa t’àan baax tèen má ka t’aanik xaan le betik tu’une taj k’aabet mejay yèete tatatsilo’ob tan máako’ob ti ichil kaji tu’ux k-meyaj tùumen yàan yáab miatsilo’ob.

WAXAK MEEYAJ. UTSIKBALIL BAALTS'AMO'OB

WAXAK MEEYAJ. U TSIKBALIL BAALTS'AMO'OB.

Le baalts'amo ku paajtal u beeta'al je'el túuxaque, máa k'aabet wa nojoch, wa jats'uts u kúuchul tuúx keen éesáaki.  Le baalts'amo letíi tu'ux ku y'eesáa baaxal, wa meeyaj, wa ook'ot tumen le mejen paalalo'obo. Letióobe ku yéets'tiko'ob ba'ax ku beetik le nukuch maako'obo, bey tuuno chéen ken ilé taan u ye'esiko'ob ba'ax ku kaaniko'obo.
Junp'e bix u yéesa'ale baalts'amo letíi wa taan cháake le mejen paalalo'obo ku beetiko'ob u baaxa cheeno'ob yeetel ju'un ku yáalaá periódico, ku t'akunsko'o tu'ux ku búulul yóolal u yáalkáa yeetel e jáaoo.
Bey tuuno le baalts'amo m'aaloob káa k beet ich najil xook yóolal u luukú u súulakil yeetel u sajakil e mejen paalalo'obo.
Tene x Elvia.

     OCTAVA SESION. EL TEATRO O DRAMATIZACION.

     El teatro o la dramatización se dá en cualquier espacio, no es necesario un lugar amplio y bonito. El teatro es cuando se hace la representación o dramatización de algún juego, trabajo, baile, etc. por los niños. Ellos imitan a los adultos, por lo que de un momento a otro realizan la dramatización-
     Un ejemplo de la dramatización es cuando llueve y los niños elaboran su juguete de barco con papel periódico imitando un barco real que avanza en el mar.
     de esta manera es importante realizar teatros o dramatizaciones en el salón de clases para que el niño vaya perdiendo el miedo y la verguenza.
Mi nombre es Elvia.

Nuuk t'aan x-vitoria. tiu meyaj aj-kansaj Elvia.

Todos los niños realizan pequeñas representaciones en la escuela cuando entre compañeros en hora de recreo  imitan o reliazan algo que han observado en su entorno, y lo mas comun cuando en el pueblo se realiza algunas costumbres y tradiciones ellos no lo pasan desapercibido y lo representan en la escuela.
Tulakal le mejen paalalo'obo saansamaj  u  met'ko'o  mejen balts'a'an  ichil  u  najil xook,  yaan k'iine
ku  ts'okol  u  janlo'o, ku  bibo'  baaxal yaan baay jach'  jats'u'uts yiko'obe ku  chimpolko'o, keen k'iibesak  jump'éel miatsil tiu  kajale' cheen leti  ku  betko'o matu  naka yoolo' u baaxto'o.

WAXAK P'ÉEL MEYAJ YÓOLAL BÁALTS´AM J-KA'ANSAJ CARLOTA







U  WAXAK P’ÉEL U  MEYJIL YÓOLAL BÁALTS’AM  J—KA’ANSAJ  XCARLOTA

EL TEATRO ES UN LUGAR EN DONDE SE NARRA UNA HISTORIA O REPRESENTA UN ESPECTÁCULO SIRVIENDOSE DE UN DISCURSO DIALOGADO, GESTOS,  JUEGO,  MUSICA,  BAILE Y ESPECTÁCULO ANTE UN PUBLICO.  ES TAMBIEN EL GENERO LITERARIO QUE ESTA CONSTITUIDO POR OBRAS TEATRALES QUE, GENERALMENTE SON DIALOGADAS, ESCRITOS PARA SER PRESENTADAS.  TAMBIEN PARA DESIGNAR AL ESCENARIO O A LA ESCENA DONDE TRANSCURRE LA OBRA; LA LITERATURA DRAMÁTICA, EL ARTE DE ESCRIBIR UNA OBRA DRAMATICA Y TODOS LAS PIEZAS DRAMATICALES DE UN AUTOR, UNA EPOCA O UN PUEBLO O CIVILIZACIÓN;  TODOS ESTOS COMPONENTES DE UN TEATRO, NOSOTROS COMO DOCENTES ES MUY IMPORTANTE  CONOCER SABER MUY BIEN COMO DEBEMOS DE RELACIONARLO CON NUESTRO PROYECTO DE TRABAJO, TOMANDO EN CUENTA LEYENDAS, NARRACIONES, JUEGOS, CANTOS, HISTORIAS PODEMOS REALIZAR UN TEATRO CON LOS NIÑOS, EN CUALQUIER  ESPACIO DONDE SE ENCUENTREN  ESTO ES CON EL FIN DE DESARROLLAR SU CREATIVIDAD, IMAGINACIÓN, LENGUAJE,  ADEMAS POCO A POCO IRAN CONOCIENDO NARRACIONES TEATRALES DEL PUEBLO MAYA .



LE BÁALTS’AMO’ U  KÚUCHIL TU’UX KU YÚUCHUL, TSÓOL UUCHBEN  TSIIKBAL, BÁAXAL, OOK’OT, TS’AA  CHA’AN TU  TÁAN  YÁAKACH  MAAKO’OB.  BEY  XAAN JATS’UTS TSIIKBAL TI’AL U  YÉESAL  TI’E  BÁALTS’AMO’  BAALE TSIIKBALBI  YÉETEL  KAATU’UL  WA  YÁAB U  MAAKILO’OB  BEETIK TIÁL  U  YÉESAAL,  BEY  XAAN  YÁAN  KU  TS’IIBTA  LE  BÁALTS’AM  TU’UX KU  YÉESAL U  YÓOCHEL  DE YÁAYAJÓOLAL BÁALE  YAN U  MÁAKIL TSIIBTIK TU  LÁAKAL  BA’AX  KU  YÚUCHUL  TI  KAAJO’OB.
LE  BEETIKE  TÓONE’EX AJ-KA’ANSAJONEXE K’ÁABET  K’AJÓOLTIKE’EX  TU  LÁAKAL BIX  JE’EL U  PÁAJATAL TSO’LKEÉX  TI’E NÚUKUL K-MEYJE’XE  BÁALE YÁANK TSA’AK’E’EX ´-TUKELE’EX TE  LÁAKAL JEBIX LE  UUCHBEN  T’AANO’OBO, LE  BAAXALO’OBO, LE  KÁAYO’OBO,  PÁAXO’OB, TI’AL U PÁAJTAL K-BEETIKKEÉX  JUUMP’ÉEL  BÁALTS’AM  YÉETEL  LE  MEJEN  PAALALO’OB TE  TU  KÚUCHIL U  NAJIL  XOOKO,  WA  JEETUXAAK  U  KÚUCHIL  KU  PÁAJTAL  U  BEETAL JUUMP’ÉEL BÁALTS´AM,  BÁALE TU  LÁAKAL LELA TI’AL  U  PÁAJTAL ÁAJSA’AL  U  NÁAT  LE  MEJEN PAALALO’OB BEY  XAAN  U  CHOOLPAJAL  U  TUUKULO’OB ,  BEY  XAAN  KA  MAALOCHAK  U  T’AANO’OB,  BEYO  JUJUMP’IITIK KE’EN U  K’AAJÓOLTO’OB U  BÁALTS’AMI U  KAAJALILO’OB  MAYA. 


U  NUKT'AAN X -CANDELARIA.

TRABAJAR  CON LOS  NIÑOS EL  TEATRO, FAVORECE  EN ELLOS SU  LENGUAJE , SU  RELACION  CON SUS DEMAS  COMPAÑEROS Y ADEMAS PIERDEN SU  TIMIDES  EN  DIALOGAR FRENTE  A OTROS,  Y  MAS  SI  UTILIZAMOS  ALGUNOS  TITERES  EN LOS  DIALOGOS.

COMO USTED  MENSIONA EL  TEATRO LO  PODEMOS  REALIZAR  CON LOS  NIÑOS  HASTA  DEBAJO DE LOS  ARBOLES NO  NECESITAMOS  DE  IMPLEMENTOS COMO  UN ESCENARIO SOFISTICADO PARA  LLEVARLAS  ACABO.
EN  EL  TEATRO  CON LOS NIÑOS PODEMOS ESCENIFICAR LEYENDAS, HISTORIAS 
O  ACTIVIDADES REGIONALES QUE  SE REALIZAN  EN LA COMUNIDAD.

WA  KA'A  K'MEYA' TEEX  BALDZAMOOB  YEETEL  LE  MEJEN  PAALALOBO  YAN
MALOOB K'IINSKOOB  U  T'ANOOB,  U BISKUBAOOB  YEETEL  U LAK'T'SILILOOB
YAN  XAAN  U  LUK'LU  SAA'KILILOOB  U  T'SIIKBALOOB  YEETEL  U  YANAL  MAKOOB, WA KA  K'MENTEEX  MEJEN  YOCHEL BALCHEOOB, MEJEN  MAKOOB KA  K'MENTEEX  U  T'AANOBE  LE  MEJEN  PAALALOBO  KU  KIMAKTA YOLOOB.
BIX  A  WALIK  TECH  LE  BALDZAMOOBO  JELU  PAJTA  MEYAJ'  TI  KE'EX  TAK  YANAL CHEOOB.
JELU  PAJTA  E'SIIK  UUCH BEN MIATSILI  U  BAK PACHIL  U KUXTALE  MEJEN  PAALALOOBO. 

U NUK  T'AAN  X- CANDELARIA  TI X-CARLOTA.

CONCLUSION.

El tatro es muy llamativo para los niños, porque a travez de ello escenifican o  dramatizan  todo  lo que observan con los adultos, imitan sucesos de la vida cotidiana, y para ellos es divertido y se motivan ya que se hacen pasar por adultos; lo que nosotros como docentes debemos  aprovechar y  utilizarlo como  una  estrategia de enseñanza relacionando una representación de acuerdo al tema  al  tratar.

 U TS'ÓOK  T'AAN.

  


miércoles, 17 de junio de 2015

U TSIKBENSIL LE BALTS’AMO TI’ TU NAJIL XOOK

In k’aaba’e x-Elia
Le tsikbal beetaj sábado maniko yoola   le b alts’amo jach k’ana’an, tumen ti ku  pajtal  u ye’esa’al  bix u kuxtal  máako’ob, ba’ax  ku  yúuchul yok’ol kab, yéetel  bix u miatsil le ch’iibalo’obo. Bey xan  je’el  u paajtal  a tukultiké  wa máalo’ob  wa k’aas ba’ax  ku beetiko’ob le máako’obo.
Le maayao’obo  kach úucho ku beetko’ob le balts’amo, chen ba’ale ma’ u ts’ama’ob u k’aaba beyo,  ka’  k’úucho’ob  le sak  winiko’obo ka tu  ts’ajo’ob u  k’aaba.  Ti’ u  k’íinilo’ob  le maaya’obo,   le balts’amo’ob ku beetko’ob je’ex bix le óok’ot  ku   beetk’ob kach ti’al u ki’makkuntko’ob  yuum k’ujo’ob,  k’aayo’ob yéetel popost’aano’ob.
Tiu'  najil xooke'  k’aabet  beetik  balts’amo yéetel le mejen paalalo’obo,  ti’al u  má’alobtaj u  t'aano', ti’al u biskuba’ob ma’alob, ti’al u luk’lu suutalo’ob, bey xan ti’al u ma’alobtaj u tuukulo’ob.  Le balts’amo bey xan je’el  u paajtal meyajtik yéetel  le na’o’obo  much’ yéetel le mejen paalalo’obo  yo’olaj  u paajtal u múuch’ kuxtalo’ob, u much’ kaanbalo’ob.

                        LA IMPORTANCIA DEL TEATRO EN LA ESCUELA
La plática del sábado pasado sobre el teatro fue importante, porque en el tratro se puede enseñar como vive la gente, que pasa en el mundo, como era la cultura de los antepasados. Tambien para reflexionar si es bueno o malo lo que hace la gente.
Los mayas hace tiempo hacían teatro, nadamas que no le tenían puesto nombre, cuando llegaron los blancos (españoles) le pusieron nombre. En la época de los mayas hacían teatro como: las danzas queofrendaban a sus dioses para tenerlos contentos, cantos y poesías.
En la escuela es importante hacer teatro con los niños para que se expresen cada día mejor, para que convivan y se lleven bien entre niños, para que se les quite la pena, para mejorar su forma de pensar. El  teatro también se puede trabajar con la mamá y los niños, para que convivan y aprendan juntos.

 U  nuuk meyaj  xcarlota

El relato que hizo sobre la importancia de realizar un teatro en la escuela, se logra un aprendizaje significativo ya que los niños desarrollan, su creatividad, su imaginación, y  desarrallan su lenguaje oral, y eso hace que desde pequeños tenga nociones de que al dramatizar, dialogar, jugar, narrar estamos haciendo teatro, es myu cierto a veces trabajamos una escenificación en la escuela y no pensamos que estamos haciendo teatro, pero ahora con la conversación que hizo el maestro feliciano  nos dimos cuenta que al escenificar estamos desarrollando su conocimiento, destrezas de los niños.


le tsiikbal ta'  beetal ti'olal u k'ana'anil u  beetal  báalts'am tu najil xóok, jach  máalo'ob, tumen ka  wiilik bix u  yaanta ti'ob  jump'éel  maalo'ob  kaambal, ka  wiilik  xaan  bix  u choolpaj  u  tuukulo'ob, bey xaan u  cho'olpaj  u  t'aano'ob, beetike mejentako'obe ku  yaantal u  kaanko'ob  le ken éesnako'obe, tsiikbanako'ob, ku  baaxalo'ob bey  xaan  ken tsóolnako'obe  táan  u  beetko'ob  báalts'amo'o,  jach  jáa' le  ken  ées juump'éel meyaj  tu'ux  ku  baaxalo'ob  le  mejen paalalo'obo táan  baakan k-beetke'ex  báalts'am,  baale  yéetel  tsiikbal  tu  beetaj  aj-ka'ansaj  felicianoe ti iilaj je' baalak  meyjil  eeske  táan kmeetik  báalts'an beeyo  táan  cho'olku  túukul  le mejen  paalal.
   

TSIKBAL YÓOLAL U MEYAJ X- KA’ANSAJ X- ELIA.

Beyo’ x-ka’ansaj le balts’a’amo ku yáantik mejen paala tumen ti’e’ báaxal ku beetko ku kaanko u la’ ba’axo yéetel ku beetik xaan ka u múuch’uba’ob tsikbal; beyxan beyo’ k’aj óoltik ba’ax suuk u beetko tu kuxtalilo’ob yéetel  u bak’aan  paachil tu’ux meyaj.
Wa ilike tu najil xook preescolare u analte’i’ ku ya’alik yaan meyajtik ti’al u séeb kaanbalo le mejen paalalo ku ts’o’ole bey keen k’uchko’on tu toojil le kaansajo’.

CONVERSACION SOBRE EL TRABAJO DE LA MAESTRA ELIA.

Así es maestra el teatro ayuda a los niños, porque al jugar van aprendiendo otras cosas y también se reúnen a relatar historias; además así conocemos lo que acostumbran hacer en su vivienda  y  el  entorno social donde trabajamos
Si vemos en educación preescolar  el programa dice lo que debemos trabajar para que aprendan rápido los niños; además así llegamos a lograr los propósitos de la educación.



IN K’AABAE X-FELIPA


                      T’ook t’aan x-Elia
U tsikbalil balts’an tu beeta yuum Feliciano Sanchez, jach jats’uts tumen ya’alik  je’el u beytal a meyajtik le ba’alts’a’ano’  je’  tu’ubake, ich u najil xook, tu  táan kaajil, ma’ k’aabet wa p’iis ti’ junp’éel kúuchil. Jach k’ana’an le ba’ax ku ya’alik le yuuma’  tumen  tu sáasikuntaj in tuukul,  yo’olal bix  je’el u meyajta’al le balts’a’ano tumen ku ya’alike  je’el u   síijil le  meyaja’  jach  je’  ti  ba’axake.
Ti’al u meyajil ich u najil xooke’  yéetel mejen paalale’ ka’ansaje’ yaan u kaxantik u jejeláasil bix ken u beetil, ichil lela’ ku takpajal tsikbalo’ob, jats’uts  t’aano’ob, k’aayo’ob, k’alk’alak t’aano’ob, bey xan le balts’a’ano.
Le balts’a’ano junp’éel meyaj jach  k’ana’an,  ku pajtal  u meyajta’ yéetel   mejen paalal tu najil xook, bey xan ku yaantal u che’ejil yéetel u múuch’ meyajil,  ku  má’alobtaj u  t'aano', ti’al u biskuba’ob ma’alob, ti’al u luk’lu suutalo’ob, bey xan ti’al u ma’alobtaj u tuukulo’ob bex yan kin wilike’ le ken úuchuk le meyaj yéetel  le balts’a’ano ya’abil le mejen paalalo’obo ku táakpajalo’obi.


Conclusión

La platica sobre el teatro que hizo don Feliciano Sanchez, porque dice que se puede hacer teatro en donde sea, en la escuela, en los pueblos, no es necesario un lugar especifico. Es importante lo que dice este señor, porque me aclaro mis ideas sobre como puedo trabajar el teatro porque dice que puede surgir de cualquier cosa.
Para trabajar con los niños en la escuela, el maestro, debe buscar diferentes estrategias, entre estos esta: literatura, poemas, cantos, poesía, así como el teatro.
El teatro es un trabajo muy importante, que se puede trabajar con los niños en la escuela, también es para divertirse, para trabajar en grupo, mejoran su lenguaje, para mejorar la convivencia, para que dejen de tener pena, para mejorar sus ideas, también veo que cuando se trabaja el teatro la mayoría de los niños participan.





waxakp'éel jaats xook. balts'am tu najil xook. sonia.

                                                                 OCTAVO TEMA.
 “ LA IMPORTANCIA DEL TEATRO Y LA DRAMATIZACION EN EL AULA DE CLASES “
El teatro es una manera de representar situaciones, vivencias y sucesos de la vida cotidiana, es una forma de dar a conocer ciertos problemas que suceden en la sociedad y en la cual se busca solución  o  una reflexión.
En la escuela es muy importante trabajar con el teatro o dramatización porque permite al niño no sólo el desenvolvimiento sino que también favorece el lenguaje oral, su socialización,  su inteligencia y su creatividad.
Durante la representación del teatro  se induce al niño a la reflexión sobre un determinado tema como puede ser el bullig, la agresión, el maltrato y el abuso, en este tipo de actividades también  pueden participar padres de familia para su concientización y apoyo.
La obra de teatro se viene realizando desde la llegada de los españoles a la que se llamó la época prehispánica  en donde los primeros frailes enseñaron a los mayas a dramatizar sobre las situaciones cotidianas, de igual manera los españoles les pagaba a los mayas para que realizaran obras de teatro aunque en ocasiones se burlaban de ellos y ni lo sabían, de igual manera hubo una época llamada de coplama que con el tiempo pasó a ser de CONASUPO, ésta época consistía en que los dueños de las  empresas  ofrecían dinero a los campesinos para trabajar sus tierras con la condición de que se les venda la cosecha sólo que a un bajo precio.
También podemos mencionar que el teatro regional inicia cuando los mayas  empiezan a usar el traje regional y esto va tomando auge dentro de la sociedad.

                                                  WAXAKP’EEL  JAATS  XOOK.
                                     “  U  K’AABETIL  BALTS’AN  TI’ U  NAJIL  XOOK “
Yéetel  le balts’amó  je’el  u pajtal  u ye’esa’al  bix u kuxtal  máako’ob, ba’ax  ku  yúuchul , yéetel  ba’ax ku beeta’al  ti’ jump’éel  k’íin  ka’ u k’aato’ob ka  oojelta’ak. Bey xan  je’el  u paajtal  a tukultiké  wa máalo’ob  wa k’aas ba’ax  ku beetiko’ob le máako’obo.
Ichil u najil  xooké  jach  k’aabet  u  meyajta’a  le balts’amó  tumen  ku yaantik  mejen paalal  ka paajchak  a kaanik  u beet  ya’abaach ba’a, bey xan ku yaantik  a máalojchajak  u  t’aan, ka’  u  bisubao’ob  máalo’ob  yéetel  u  yeet  páalalilo’ob,  bey xan ka t’oop  ku na’at  yéetel  ka’ u kanu  beetik  tumben  ba’alo’ob.
Ken beetak  le balts’amó k’aabet  u ka’ansik mejen páalal  ka’  tukulnako’ob  yo’olaj  jump’éel  jaats meyaj je’el  bix  le looxó, le jaats’o, le póoch’iló yéetel  le p’aasó,  ichil  le balts’amó  je’el  u paajta u yokskubao’ob  le na’o’obo  yéetel  le yuumo’obo,  yo’olaj  u paajtal u tukultiko’ob  ba’ax   yéetel bix je’el  u pajtal  u yaantiko’ob u  yalo’ob.
Le balts’amó  ku táal  u beeta’a  ka’  k’úucho’ob  le saak  winiko’ob  ti’e  leela ts’aabu  k’aaba  u k’íinilo’ob  prehispánica,  tu’ux le yuum  k’íino’obo  tu ka’anso’ob balts’an  ti’e uchben  máako’obo  yo’olaj  ba’ax ku yúuchul  ichil  u  kuxtal, uché  kía’alalé le saak  winiko’obo ku bo’otko’ob  le maayao’obo  ka’ u beeto’ob  balts’an  keex yaan  k’íine  ku  p’aastalo’ob  tumen le maayao’obo,  bey xan anchaj  jump’éel  k’íinilo’ob ts’aab  u k’aabaé   COPLAMAR, ka’  maané k’íino’obo  ka’  ts’aab  u k’aaba  CONASUPO, léela  ku  ya’aalé u  yumilo’obé  u  kuuchil tu’ux  ku beeta’al  ba’alo’ob  t’aanajo’ob  yéetel  le koolnalo’obo  ka’  tu ts’íikbato’o  wa ka antako’obe  ken anchajaké   ixi’imó  leti’o’ob  ken maanik  chen  ba’ale jach  jump’íit  u toojó.
Bey xan je’el  u paajtal  t’aanintik  yo’olaj  le balts’an  ku  beeta’a  ti’e  lúumi  le kampech, ba’le ku  ya’alalé  jach  anchaaj  max  ilik  tumen  jo’op  u ts’aayko’ob   u  no’oko’ob  le  xi’ibo’obo saak  nok’oko’ob, taabi  xaana’ yéetel  u chuuj, le x-ch’uupo’obo  yéetel  u huipilo’ob , u lech kalo’ob, u  bocho’ob, u looli u poolo’ob yéetel  u bonkubao’ob.

In k'aaba'e x-sonia.

NUK'TÁAN  X-VICTORIA.

   Tulakal  le baax  ta ts'íita' tia'  meyaj  ta  betaja' ti'olal e  balts'a'ama' ku tso'olik  bix ka'ajkil  taak  bix  anik tie  k'iino'oba.
    Ichil  u  najil  xook je'u  pajatal  metik ti'e  meyaj  k'metiko' yéetel  le mejen paalalo'obo ku  sáaspesik'  bix  u tso'lik  u  k'uuxtalo'o tiu'  najo'o.
     Jach' máalo' u  betko' baax  ku  sijitio' ma'  wa  káa u  k'aano'  baay  keen  u  beeto'o, ku  máalota'  u  táano'.

    Todo lo que escribiste en este trabajo relacionada al teatro desde como fue su surgimiento hasta como se realiza en nuestros tiempos.
    En la escuela lo podemos emplear en nuestra labor educativa con los niños y nos damos cuenta que cuando improvisan algun acontecimiento que observan en casa nos damos cuenta a veces del trato que recibe.
  Lo realizan mejor sin aprenderse un diálogo y de esta manera logramos favorecer en ellos su autonomía y su lenguaje.

CONCLUSION.

El teatro es un medio en el que puede tocar distintos temas en los cuales los niños no necesariamente deben tener un dialogo aprendido sino que pueden improvisar si es necesario, les permite prácticar su lenguaje,crear su confianza así como relacionarse con sus compañeros. No se debe descartar la participación de los padres de familia como apoyo y parte de su concientización.

U TS'OOK  T'AAN:

Le balts'amó u nu'kulil je'el  tu'ux je'el u páajtal a meyajtik ya'abach ba'alo'ob, ma'  jach k'aabet  u kaniko'ob jump'éel  tsíikbal  le mejen páalo'obo, je'el  u páajtal u ya'ako'ob ba'ax ku tukultiko'ob, le balts'aamó ke k'aansikti'e  mejen páalalo'obo ka' t'aanako'ob máalo'ob, beyxan ka'  u ya'lo'ob  ba'ax ku tukultiko'ob, yéetel ka' u bisuba'o'ob máalo'ob yéetel u yeet páalalilo'ob, beyxan la na' tsíilo'ob k'aabet u meyajo'ob yéetel u yaalo'ob beyó je'el u páajtal u yaantik wa yaan ba'ax ku yuchuti'.






U t´aani noj aj canul

Le ts´iba tu mente aj k´aansaj tie k´iin sabado malo ób tumen k´iesik balo´ob uch been t´aan  beyo     k´aabet kanik tiola beyoj u paltal t´anik yéetel le mejen palo´ob tux ts´a xoko´o, k´aabet ts´ik tie mejen palo´obo tiola beyo u yotiko´ob le uch ben t´aano metan tumen le uchben yumobo ób, jats´uus le t´aan mentaj tie k´inob tu men  ya  u ts´ibali  u  kajal dzitbalche, uchben t´aan malo´ob taan ilik balo´ob ku yuchu tie k´iín belaa leile le uchben ts´ibaj mentano´ob tumen le uch ben makobo´obo,     k´abet  ike  báax  ku  ta  lu  k´íin   tiola beyoj yan ts´iibajtik tie mejen palo´obo tia u kanko ´ob u kalantiko ób u lumil tux kuxano´ob, u kalantiko´ob le baalcheo ´obo, tiola beyo ma u sataj yoko káa, bey tuno jeu u pajta u ts´ikbatiko´ob tie u yaalobo´ob.

in kábae jvictor

Nuk' t'aan  X-VICTORIA ti' u  meyaj  j-victor.
Tulakal le ts'iibal metaj  sabado jake' jach'  jats'u'uts tumen yóosal  bix úuch'ben kuxtalo' anchajano' ich'  mayao'  bix  u  naysik' yóolo'  le máako'obo,  ichil  balts'a'an, wa ok'óot yéetel u tsi'iikbalil baay  metaan úuchi'.
  Con respecto a lo comentado el sabado, estuvo bonito porque habla sobre como vivía los antiguos mayas como se divertían las parsonas, como lo interpretaron por medio del teatro, el baile y a través de las narraciones.



U Nuuk t’aan   X-Elia ti’  j-Victor
Tu lakal ba’ax tu tsikbalta j.kansaj Feliciano jah jats’uts tumen tu tsikbaltaj yaabach ba’alob yoole ch’iibalo’obo, jach bey ba’ax tiajo, le balts’amo úuch jóop'ok'  u  beetaj  chéen  ba’ale le maayao’obo ma´ u tsamao u k’aaba’e, le balts’amo’ob ku beetko’ob je’ex bix le óok’ot ku   beetk’ob kach ti’al u ki’makkuntko’ob  yuum k’ujo’ob,  k’aayo’ob yéetel popost’aano’ob.

Todo lo que platico el maestro Jorge es muy bonito, porque platico muchas cosas sobre nuestros antepasados, asi como dijo el teatro hace tiempo que existio, nadamas que los mayas no le tenían puesto nombre, el teatro se podía observar en las danzas que ofrecian para sus dioses, para tenerlos contentos, los cantos que representaban, las poesías.